تکبر؛ سرچشمه گناه و معصیت

در تفسیر خازن آمده که این سوره داراى سه هزار و سیصد و بیست پنج کلمه و چهارده هزار و ده حرف است‏.

سوّمین سوره‏اى است که با حروف مقطّعه آغاز مى‏شود و اوّلین سوره از سوره‏هاى سجده‏دار قرآن است و در آیه‏ى آخر آن، سجده مستحبّ وارد شده است.

در این سوره از اصحاب اعراف و داستان اعراف (آیه ۴۶ و ۴۸) سخن به میان آمده، و در تفسیر کوثر (ج ۴) آمده است که: علت نامگذارى این سوره به «اعراف» اشتمال آن به آیه‏اى است که در آن راجع به اعراف صحبت شده و آن محلى است که در قیامت گروهى از افراد که نه شایسته بهشت و نه مستحقّ جهنم هستند در آن جاى داده مى‏شوند.

و در تفسیر برهان ج ۲  آمده است که اصحاب اعراف ممکن است ائمه(علیهم السلام) باشند زیرا که در حدیث آمده است: «نحن الاعراف»: ما اعرافیم که یاران خود را می شناسیم و هر کس که ما را بشناسد و ما او را بشناسیم  وارد بهشت می شود.

سوره مبارکه انعام با ذکر رحمت خداوند، خاتمه یافت و این سوره، با توصیفى از قرآن کریم و احکام دین و مطالب حکمت آمیز آغاز شده است.‏

در این سوره علاوه بر آنها، به ماجراى آدم علیه السلام با ابلیس، داستان حضرت نوح، هود، صالح، لوط، شعیب و موسى علیهم السلام، بیان اصول و مبانى دعوت پیامبر اسلام و شرح احوال قیامت، توبه و اصلاح خویشتن، موضوع عرش، میزان، عالم ذرّ و پیمان خداوند با انسان و بیان قرآن و عظمت آن و اعراف و اصحاب اعراف اشاره شده است.

از امام صادق(علیه السلام) نیز نقل شده که فرمود:

«اصول و ریشه‏هاى کفر و عصیان، سه چیز است:  حرص و تکبر و حسد، اما حرص سبب شد که آدم از درخت ممنوع بخورد، و اما تکبر باعث شد که ابلیس از فرمان خدا سرپیچى کند، و اما حسد، سبب شد که یکى از فرزندان آدم دیگرى را به قتل رساند!»

فضیلت سوره اعراف

در تفسیر عیاشى از امام صادق(علیه السلام) نقل شده که فرمود: «هر کس سوره اعراف را در هر ماه بخواند در روز قیامت، از کسانى خواهد بود که نه ترسى دارند و نه غمى (من الذین لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ) و اگر در هر جمعه بخواند، در روز قیامت از کسانى مى‏باشد که بدون حساب به بهشت مى‏رود.»

 و نیز فرمود: «در این سوره آیات محکمه‏اى است، "قرائت" و"تلاوت" و"قیام به آنها" را فراموش نکنید، زیرا اینها روز رستاخیز در پیشگاه خدا براى کسانى که آنها را خوانده‏اند گواهى مى‏دهند»!

و در حدیث أبىّ بن کعب از پیامبر(صلی الله علیه و آله) نقل شده است که هر کس سوره اعراف را بخواند خداوند میان او و ابلیس حجابى قرار دهد و در قیامت حضرت آدم شفیع او باشد.(ترجمه جوامع الجامع، ج‏۲، ص۲۹۱)

 

ماجرای سرکشی و عصیان ابلیس در سوره اعراف!
قرآن کریم

وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السَّاجِدینَ. (۱۱)

ما شما را آفریدیم سپس صورت بندى کردیم بعد به فرشتگان گفتیم: «براى آدم خضوع کنید!» آنها همه سجده کردند جز ابلیس که از سجده کنندگان نبود.

در این آیه به مقام معنوى انسان اشاره شده که همه‏ى فرشتگان بر او سجده کرده‏اند. وقتى همه‏ فرشتگان فرمانبردار خدایند و بر آدم سجده کردند، دریغ است که انسان فرمان نبرد و براى خدا سجده نکند.

 

همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار

 
شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبرى‏

 

در این آیه، دو بار همه‏ى انسان‏ها مخاطب قرار گرفته‏اند، «وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ» ... «صَوَّرْناکُمْ» امّا سجده براى حضرت آدم علیه السلام ذکر شده است، شاید اشاره به این باشد که همه‏ى انسان‏ها استعداد مسجود ملائکه شدن را دارند.

مردى یهودى از حضرت على(علیه السلام) سؤال کرد: خداوند به ملائکه فرمود: بر آدم سجده کنند، آیا به  پیامبر اسلام نیز چنین احترامى شده است؟

حضرت فرمود: خداوند به پیامبر(صلى اللَّه علیه و آله) فضیلتى بالاتر از این داد، خداوند با همه عظمتش همراه تمام فرشتگان، بر محمّد(صلى اللَّه علیه و آله) صلوات مى‏فرستد و صلوات مؤمنین بر پیامبر را عبادت خود خوانده است. (احتجاج طبرسى، ج ۱، ص ۲۰۴)

در تفسیر برهان ج ۲  آمده است که اصحاب اعراف ممکن است ائمه(علیهم السلام) باشند زیرا که در حدیث آمده است: «نحن الاعراف»: ما اعرافیم که یاران خود را می شناسیم و هر کس که ما را بشناسد و ما او را بشناسیم  وارد بهشت می شود

پیامهای آیه
قرآن

۱- آفرینش انسان، در چند مرحله تحقّق یافته است. «وَ لَقَدْ خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ»

۲- سجده براى حضرت آدم بود، نه همه‏ى انسان‏ها. «قُلْنا لِلْمَلائِکَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ» وگرنه مى‏فرمود: «اسجدوا لکم» همان‏گونه که فرمود: «خَلَقْناکُمْ ثُمَّ صَوَّرْناکُمْ»

۳-  در انسان، استعداد و لیاقت رسیدن به مقامى است که مسجود فرشتگان شود. «اسْجُدُوا لِآدَمَ»

۴- سجده براى غیر خدا، اگر بر اساس فرمان خدا باشد، شرک نیست. «قُلْنا» ... «اسْجُدُوا لِآدَمَ»

۵-  ابلیس، هم‏پایه‏ى فرشتگان بود و خطاب به فرشتگان، شامل او نیز مى‏شد. «فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِیسَ»

۶- سجده نکردن ابلیس سهوى نبود، بلکه از روى علم و عمد بود. «إِلَّا إِبْلِیسَ لَمْ یَکُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ»

همچنین در روایات نیز داریم که :

از امام على بن الحسین(علیهماالسلام) چنین نقل شده که فرمود: «گناهان شعب و سرچشمه‏هایى دارد، اولین سرچشمه گناه و معصیت پروردگار، "تکبر" است که گناه ابلیس بود و به خاطر آن از انجام فرمان خدا امتناع کرد و تکبر ورزید و از کافران شد و سپس"حرص" بود که سرچشمه گناه(و ترک اولى) از ناحیه آدم و حوا شد... سپس "حسد" بود که سرچشمه گناه فرزندش (قابیل) گردید و نسبت به برادرش (هابیل) حسد ورزید و او را به قتل رسانید.»(سفینة البحار، ج ۲، ص ۴۵۸، ماده کبر)

از امام صادق(علیه السلام) نیز نقل شده که فرمود:

«اصول و ریشه‏هاى کفر و عصیان، سه چیز است:  حرص و تکبر و حسد، اما حرص سبب شد که آدم از درخت ممنوع بخورد، و اما تکبر باعث شد که ابلیس از فرمان خدا سرپیچى کند، و اما حسد، سبب شد که یکى از فرزندان آدم دیگرى را به قتل رساند!» (اصول کافى، ج ۲، ص ۲۱۹، باب اصول الکفر)

و نیز در نهج البلاغه در "خطبه قاصعه" از امیرمؤمنان على(علیه السلام) به هنگام نکوهش کبر و خود برتربینى چنین مى‏خوانیم: پند و عبرت گیرید از آنچه خداوند با ابلیس‏ رفتار کرد، در آن هنگام که اعمال و عبادات طولانى و تلاش و کوششهاى او را که شش هزار سال بندگى خدا کرده بود ... به خاطر ساعتى تکبر ورزیدن بر باد داد. (نهج البلاغه، خطبه ۱۹۲، طبق نهج البلاغه صبحى صالح)

 

نوشته آمنه اسفندیاری - گروه دین و اندیشه تبیان

منابع:

۱- تفسیر احسن الحدیث ج۳

۲- تفسیر نور ج ۴

۳- تفسیر کوثر ج ۴

۴- البرهان فی تفسیرالقرآن ج ۲

۵- ترجمه مجمع البیان ج ۹

۶-تفسیر نمونه ج ۶

۷-ترجمه جوامع الجامع ج ۲